Türkiye ekonomisi, gıda enflasyonu ve hayat pahalılığıyla mücadele ederken, et fiyatlarındaki devasa farklar kamuoyunun dikkatini çekiyor. Cumhurbaşkanlığı Külliyesi gibi devlet kurumlarının Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) aracılığıyla piyasa fiyatlarının çok altında, kilogramı 285 TL‘den et temin ettiği ortaya çıkarken, aynı TMO’nun iştiraki Et ve Süt Kurumu (ESK) mağazalarında dahi kıymanın 325 TL/kg, kuşbaşının ise 345 TL/kg‘dan satılması, vatandaşın et alım gücünün ne denli düştüğünü gözler önüne seriyor. Serbest piyasada ise bu rakamlar çok daha yüksek seviyelere ulaşarak kıyma için 450-500 TL/kg, kuşbaşı için 480-550 TL/kg aralığında seyrediyor.
Bu çifte standartlı fiyatlandırma, ülkedeki genel ekonomik sıkıntının ve özellikle hayvancılık sektöründeki yapısal sorunların bir yansıması olarak değerlendiriliyor. Vatandaşın temel gıda ürünlerine erişimi zorlaşırken, kurumların daha avantajlı koşullarda ürün temin etmesi, gelir eşitsizliği tartışmalarını yeniden alevlendiriyor.
Ne Oldu? Et Fiyatlarında Akıl Almaz Makas
Son dönemde et fiyatlarındaki artış, tüketicinin sofrasından eti uzaklaştıran en önemli faktörlerden biri haline geldi. Nisan ayı verilerine göre yıllık gıda enflasyonu %71.12, et ürünlerindeki yıllık enflasyon ise %103.21‘e ulaştı. Ancak bu yüksek enflasyon oranlarına rağmen, belirli devlet kurumlarının çok daha uygun fiyatlarla et tedarik edebildiği belirlendi:
- Kurumsal Alımlar (Örn: Külliye): TMO üzerinden 285 TL/kg.
- Et ve Süt Kurumu (ESK) Mağazaları: Kıymanın 325 TL/kg, kuşbaşının 345 TL/kg.
- Serbest Piyasa (Kasaplar/Marketler): Kıymanın 450-500 TL/kg, kuşbaşının 480-550 TL/kg.
Bu tablo, etin lüks tüketim ürünü haline geldiğini ve fiyatların, kurumdan kuruma, vatandaştan vatandaşa büyük farklılık gösterdiğini açıkça ortaya koyuyor.
Neden Ortaya Çıktı? Üretim Maliyetleri ve Stok Sorunları
Et fiyatlarındaki bu dramatik artışın ve kurumlar arasındaki fiyat farkının temelinde yatan birçok ekonomik ve yapısal neden bulunuyor:
1. Azalan Hayvan Varlığı
Et ve Süt Kurumu’nun (ESK) raporları, Türkiye’deki hayvan varlığında önemli bir düşüş yaşandığını gösteriyor. 2022 sonunda 17.2 milyon olan büyükbaş hayvan sayısı, 2023 sonunda 16.6 milyona gerileyerek 600 bin başlık bir azalma kaydetti. Küçükbaş hayvan varlığında ise artış gözlemlenirken (2022: 57.2 milyon, 2023: 68.3 milyon), kırmızı et ihtiyacının büyükbaş hayvanlardan karşılandığı düşünüldüğünde bu durum endişe verici.
2. Yüksek Girdi Maliyetleri ve Çiftçi Kaybı
Hayvan üreticileri, özellikle yem fiyatlarındaki astronomik artışlarla boğuşuyor. Yem fiyatları son bir yılda %150 ila %200 oranında artarken, enerji, akaryakıt ve faiz maliyetleri de katlanarak yükseldi. Hayvan Üreticileri ve Sanayicileri Derneği (HAYÜSAD) Başkanı Turhan Türkoğlu’nun açıklamalarına göre, 2022-2023 yılları arasında 40 bine yakın üretici yüksek maliyetler nedeniyle üretimden çekildi. Bu durum, arz-talep dengesini bozarak fiyatları yukarı çekiyor.
3. Enflasyon Baskısı
Genel ekonomik konjonktürde yaşanan yüksek enflasyon, et fiyatlarındaki artışın ana tetikleyicilerinden biri. Üretimden tüketime kadar zincirin her halkasında maliyetler yükseliyor, bu da nihai ürün fiyatlarına doğrudan yansıyor.
Kimleri Etkiliyor? Halkın Sofrası Boş Kalırken…
Bu durumdan en çok etkilenen kesim, şüphesiz dar ve orta gelirli vatandaşlar oluyor. Artan et fiyatları nedeniyle temel bir gıda maddesi olan ete ulaşmak giderek zorlaşıyor. Aynı zamanda, yüksek maliyetler nedeniyle üretimden vazgeçen çiftçiler de ekonomik olarak ciddi kayıplar yaşıyor. Kamuya ait kurumlara tanınan avantajlı fiyatlar, piyasa dengesini de bozarak üreticilerin rekabet gücünü zayıflatıyor.
Çözüm Önerileri Neler?
Sektör temsilcileri ve uzmanlar, et krizi ve fiyat eşitsizliğinin giderilmesi için çeşitli öneriler sunuyor:
- Girdi Maliyetlerinin Sübvanse Edilmesi: Özellikle yem ve enerji maliyetlerine yönelik kapsamlı sübvansiyonlar, üreticilerin üzerindeki yükü hafifletebilir.
- Yerli Üretimin Desteklenmesi: Hayvan varlığının artırılması ve üretimin teşvik edilmesi, uzun vadede arz sorununu çözerek fiyat istikrarına katkı sağlayabilir.
- Politika Tutarlılığı: Tarım ve hayvancılık politikalarında uzun vadeli, öngörülebilir ve tutarlı yaklaşımların benimsenmesi kritik öneme sahip.
Et fiyatlarındaki bu uçurum, Türkiye’nin ekonomik ve sosyal adalet konularındaki mevcut zorluklarını bir kez daha gözler önüne seriyor. Sorunun çözümü için kapsamlı ve adil politikalar geliştirilmesi elzem görünüyor.
